Xornadas da Memoria en Gondomar

O IEM, (Instituto de Estudos Miñoráns) programou, co gallo do seu 10º aniversario unhas xornadas de “Memoria”  á desenvolver nos tres concellos miñoráns: (Gondomar, Baiona e Nigrán).

Ao longo do mes de outubro os actos, conferencias, presentación de libros, exposicións  e pase de documentais  serán sobre as mulleres represaliadas.

A xornalista Montse Fajardo Pérez –comisaria do evento-, pediume que abrira eu  os actos no espazo “Ponte de Rosas” en Gondomar falando da miña nai. Aceptei de contado pero fíxeno falando “Da Muller” comezando pola miña familia.

A Muller despois do Levantamento-Fascista do 1936

Polo que teño investigado e vivido, ninguén se figuraba que o  horror chegara ao exterminio calculado de antemán. Ninguén coñecía as consignas de Mola para o golpe militar. Ninguén supoñía a actitude da Igrexa Católica colaborando activamente cos traidores ao xuramento de lealdade á Patria Republicana.

Nos territorios tomados ao primeiro asalto fixeron correr o sangue  a ríos e o resultado foi que co exterminio calculado dos homes,  o peso da opresión  caeu sobre a muller: de todas las idades e condición; ser muller dun “Roxo” significaba ser inimiga da relixión e de todo o que eles consideraban inimigos.

A muller era a cerna da familia; era a que criaba aos fillos e fillas e, xa que logo, pasou a ser torturada física e psiquicamente: (rapada,  insultada  e violada;  falta de traballo e / ou traballando debaixo dos asasinos dos seus homes. “Submisión”: traballar e calar). E  diso ocupábanse, alcaldes de barrio falanxistas, garda civil  e sacerdotes; (a tríade que controlaba á sociedade. Non estar a ben co cura supoñía non ter un certificado de boa conduta para as  necesidades máis fundamentais: cartillas do racionamento e  de beneficencia ou outras cuestións que requiriran o aval).

Como o tempo nunca é suficiente para tratar aquela agonía, vou centrarme no que teño máis preto na miña vida: a miña familia

Só pretendo achegarme ás mulleres e reflexionar como tivo que ser a súa desgarradora vida.

-Mamalina (Adelina Pérez Vila) nai de meu pai e de meu tío Antonino. Así, de súpeto, queda sen dous fillos, con dúas noras viúvas e con catro netos orfos (7 anos, 5 anos, 2 anos e 8 meses). Qué forte! Pero non só foi iso: a filla Cecilia, casada e nai de seis fillas/os, en “estado” de oito meses foi torturada;  unha agrupación  de falanxe andaba na procura do seu home  -estaba agochado para fuxir dunha morte segura, o mesmo cos cuñados-. Aqueles sedentos de sangue insistían en coñecer o paradoiro de Manolo Álvarez. Ó non conseguilo, unha noite  sácana da casa, a levan a un camiño e estráganlle o cabelo.

Co asasinato dos fillos quédanlle dúas noras viúvas: a miña nai (Eusebia Pampillón Oitaven e a  miña tía política, Carmen Rodríguez).

A familia quedou desfeita pero reaccionou no medio  de tanta dor e confusión: meu tío Secundino e a súa dona Segunda, fixéronse cargo da miña irmá Margarita de oito meses, e criárona ata os catro anos. Meu tío Hixinio e a súa dona Isaura fixéronse cargo de meu curmán Guillermo de cinco anos e o meu outro curmán Antonino, de sete anos, foi acollido pola nosa tía Paulina e o home Ánxel Pérez, que cos seus fillos vivían no Pazo da “Raposeira” en Sárdoma. Eu quedei cos meus avós maternos Eusebio e Peregrina, a  miña nai   e a miña tía Pura, irmá de miña nai. (A meu tío Pepe coñecino anos despois cando voltou da guerra). Máis tarde coñecín a tía Fina, muller de meu tío Guillermo e curmá da miña nai.

Canta dor e canto amor!

Na casa onde me criei só coñecín –durante moitos anos- xente enloitada e triste. O veciño ao noso carón insultaba a miña nai  sempre que a miraba; aos fillos -a miña irmá e a min –  dicíalles que nos mataran porque eramos fillos dun comunista. Tivo que ir miña avoa ao cuartel da Garda Civil para  nos protexer.

Aquel falanxista fora tan horrible que nin os fillos quixeron saber del cando morreu: un sobriño fíxose cargo do enterro.

O sufrimento da familia foi  tremendo. A Mamalina coñecina -a pobriña- desfigurada por un derrame cerebral: quedoulle a boca torta e non falaba ben. Finou no 1948.

Gardo nun curruncho do fardel da miña memoria, os aloumiños da tía Cecilia (collíame no colo e enchíame de bicos: apertábame contra ela e mollábame a cara coas bágoas  que derramaba. Mais eu sentíame ben, só me amolaba un pouco a cara mollada; ela poñíame no chan e co mandil limpábame a faciana).   A tía Isaura era boísima, xogaba connosco como unha rapariga máis. Miña tía Segunda  criou a miña irmá e  deunos cariño; o seu sorriso   tiraba penas. Era unha muller algareira e moi cariñosa. E en canto a tía Paulina tamén me quixo moito, só que como vivía en Sárdoma  estaba menos con ela. As fillas –miñas curmás-  facían de nosas nais cando pasábamos alí uns días: Lola, Carmiña e Pura.

Tódalas mulleres quedaron marcadas pola traxedia:

A miña nai acabóuselle a vida; só traballar no campo e na conserveira, visitar a familia e o cemiterio de Mañufe e rezar.

Finou na miña casa, na que estivo dous anos, o 19 de xaneiro do 2002 aos 90 anos cumpridos.

Estas vivencias danme a pensar cun arrepío en  cantas familias desfeitas; unhas saíron adiante mellor que outras. Cando estou escribindo este relato lémbrome da familia de Emilio Comesaña, que deixou muller, sogra e sete orfos/as, e a de Adolfo Monroy Figueroa que deixou muller e nove orfos/as.

As mulleres estiveron na resistencia, na guerrilla, nas cárceres máis funestas como a de Ventas en Madrid, na que as lesbianas e comunistas eran consideradas como -despoxos da humanidade-. De alí saíron as 13 Rosas para ser fusiladas, acompañando a 47 homes na mesma traxedia o 5 de maio do  1939 (un mes e catro días despois de rematar a guerra). E iso ¡horror! Rematara a guerra pero non chegou a paz.   Alí sacábanlles os fillos, que nunca mais volvían nin velos nin telos.

Mulleres que estiveron en campos de concentración, como exemplo Saturrarán en Guipúzcoa;  Argèles-sur-Mer en Francia e Ravensbruck en Alemania.

Mulleres que estiveron tamén no exilio. Unhas no exilio exterior e outras no exilio interior…porque toda España era unha cárcere.

Quizais a sociedade de hoxen en día non sexa consciente  desa realidade. As que siguen buscando os restos dos seus devanceiros non teñen o apoio do resto das mulleres que se acomodaron ó sistema establecido no 1978.

Compre facermos unha análise!
De  onde vimos, para poder tecer o futuro: á onde queremos ir.

Telmo Comesaña     outubro 2019

Deja un comentario

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *

Este sitio usa Akismet para reducir el spam. Aprende cómo se procesan los datos de tus comentarios.